Ceren
New member
Psikolog Merve Başıbüyük Kimdir? Bilimsel Veriler Işığında Bir İnceleme
Psikolojiye ilgi duyan biri olarak bir uzmanın yalnızca sosyal medyada ne kadar tanındığına bakmak bana hiçbir zaman yeterli gelmiyor. Asıl merak ettiğim şey şu: Eğitim geçmişi ne? Akademik çalışmaları var mı? Hangi terapi yaklaşımlarını kullanıyor? Söyledikleri bilimsel araştırmalarla ne kadar örtüşüyor? Ve belki de en önemlisi, kamuya açık popüler psikoloji içerikleri ile klinik psikoloji alanındaki bilimsel kanıtlar birbirinden nasıl ayrılmalı?
Merve Başıbüyük hakkında araştırma yaparken tam da bu sorular ortaya çıkıyor. Çünkü kendisi yalnızca psikoterapi alanında çalışan bir klinik psikolog olarak değil; podcast yayıncısı, yazar, konuşmacı ve dijital içerik üreticisi olarak da geniş bir kitleye ulaşıyor. Dolayısıyla onu değerlendirmenin en sağlıklı yolu, yalnızca kişisel görüşlere veya sosyal medya görünürlüğüne bakmak değil; eğitim geçmişini, akademik çalışmasını, çalışma alanlarını ve kullandığı psikolojik kavramları bilimsel literatürle birlikte değerlendirmek.
Merve Başıbüyük'ün Eğitim ve Mesleki Geçmişi
Kamuya açık biyografik bilgilere göre Merve Başıbüyük, İstanbul Bilgi Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Lisans eğitiminin bir bölümünü Almanya'daki Bielefeld Üniversitesi'nde sürdürdüğü, daha sonra New York'ta bir süre yaşadığı ve Türkiye'ye döndükten sonra İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans programını tamamladığı belirtiliyor.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Bir kişinin eğitim özgeçmişi ile bilimsel üretimi aynı şey değildir. Akademik derece, klinik uygulama açısından önemli bir eğitim göstergesidir; ancak belirli bir psikoterapi yönteminin etkili olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bir terapi yaklaşımının bilimsel geçerliliğini değerlendirmek için kontrollü çalışmalar, sistematik derlemeler, meta-analizler ve klinik kılavuzlar gibi daha geniş kanıt kaynaklarına bakmak gerekir.
Başıbüyük'ün akademik geçmişi açısından özellikle dikkat çekici çalışma, 2022 tarihli klinik psikoloji yüksek lisans tezidir. “Yetişkin kronik hastalarda çocukluk çağı travmaları ve psikolojik iyi oluşun incelenmesi” başlıklı çalışmada 343 kişilik bir örneklem kullanılmış; bunların 163'ü çeşitli kronik hastalıkları bulunan kişilerden, 180'i ise sağlıklı gönüllülerden oluşmuştur. Katılımcılara Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği, Psikolojik İyi Oluş Ölçeği ve sosyodemografik bilgi formu uygulanmıştır. Verilerin SPSS üzerinden analiz edildiği bildirilmiştir.
Bu çalışma, Başıbüyük'ün travma ve psikolojik iyi oluş konularına akademik düzeyde de ilgi gösterdiğini ortaya koyması bakımından önemli. Ancak bunun bir yüksek lisans tezi olduğunu ve hakemli bir dergide yayımlanmış bağımsız bir makale ile aynı kanıt düzeyinde değerlendirilmemesi gerektiğini de belirtmek gerekir. Bilimsel okuryazarlığın önemli bir parçası tam olarak bu ayrımı yapabilmektir.
Tez Çalışmasının Bilimsel Açıdan Önemi
Başıbüyük'ün tezinde temel sorulardan biri çocukluk çağı travmaları ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Araştırmanın sonuçlarında çocukluk çağı travmalarının bazı boyutlarının psikolojik iyi oluşu yordadığı; fiziksel ihmal ve cinsel istismar alt boyutlarında gruplar arasında anlamlı farklılıklar bulunduğu bildirilmektedir. Ayrıca cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi ve medeni durum gibi değişkenlerle travma ve psikolojik iyi oluş arasında ilişkiler raporlanmıştır.
Buradaki “yordamak” ifadesinin özellikle altını çizmek gerekiyor. İstatistiksel olarak bir değişkenin diğerini yordaması, otomatik olarak “A kesinlikle B'ye neden olur” anlamına gelmez. Nedensellik iddiası için araştırmanın tasarımı, zaman sıralaması, karıştırıcı değişkenlerin kontrolü ve mümkünse deneysel veya boylamsal kanıtlar önemlidir.
Örneğin çocukluk travması ile yetişkinlikteki psikolojik iyi oluş arasında ilişki bulunması, ekonomik koşullar, mevcut sağlık durumu, sosyal destek, eğitim, aile ilişkileri veya yaşam olaylarının tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez. Psikolojik sonuçlar çoğu zaman tek bir faktörün ürünü değildir.
Bu açıdan Başıbüyük'ün akademik çalışması, onun travma konusuna ilgisini göstermesi açısından değerlidir; ancak tek başına “çocukluk travmaları yetişkinlikte şu sonucu doğurur” şeklinde genellenmiş sonuçlara ulaşmak için yeterli değildir.
Travma Odaklı Çalışma Alanı ve Terapi Yaklaşımları
Başıbüyük'ün kendi mesleki tanıtımında travma bilgili çalışmalara özel önem verdiği ve EMDR, Bilişsel Davranışçı Terapi, Çözüm Odaklı Terapi, Stratejik Aile Terapisi ve somatik yaklaşımları bir araya getiren eklektik bir yaklaşım benimsediği belirtiliyor. Ayrıca farklı uluslararası eğitmenlerden travma, somatik yaklaşım ve ilişkisel süreçler üzerine eğitimler aldığı ifade ediliyor.
Burada “eklektik” yaklaşım kavramı özellikle ilginçtir. Eklektik psikoterapi, tek bir terapi ekolüne bağlı kalmak yerine danışanın ihtiyaçlarına göre farklı teorik ve teknik yaklaşımlardan yararlanmayı ifade eder. Bunun bilimsel açıdan güçlü veya zayıf olmasını belirleyen şey yalnızca kullanılan yöntemlerin sayısı değildir. Esas soru şudur: Hangi danışanda, hangi problem için, hangi yöntemin, hangi mekanizma üzerinden ve hangi kanıta dayanarak kullanıldığı açıklanabiliyor mu?
Örneğin EMDR'nin travma sonrası stres belirtileri üzerindeki etkisine ilişkin önemli miktarda bilimsel literatür bulunmaktadır. Ancak herhangi bir terapi yönteminin kanıtlı olması, her bireyde aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Klinik uygulama kişiselleştirme gerektirir.
Başıbüyük'ün içeriklerinde de bu sınırın zaman zaman açık biçimde çizildiği görülüyor. Örneğin travma üzerine hazırladığı bir içerikte anlatılanların tanı veya tedavi amacı taşımadığını ve kişinin yalnızca içerikten hareketle kendisine teşhis koymaması gerektiğini özellikle belirtiyor.
Bu, dijital ruh sağlığı içerikleri açısından önemli bir etik noktadır.
“Terapist Koltuğu” ve Psikolojinin Geniş Kitlelere Taşınması
Merve Başıbüyük'ün bilinirliğinin önemli bir kısmı “Terapist Koltuğu” podcastinden geliyor. Podcast 2023'ten bu yana yayımlanıyor ve Apple Podcasts üzerinde 170'ten fazla bölüm listeleniyor. Programın açıklamasında travma odaklı çalışan bir terapistin bakış açısından psikoloji, ilişkiler, duygusal süreçler ve insan davranışlarının ele alındığı belirtiliyor.
Burada akademik psikoloji ile popüler psikoloji arasındaki sınır yeniden karşımıza çıkıyor.
Bir podcast bölümünün binlerce veya milyonlarca kişiye ulaşması onun bilimsel olarak yanlış olduğunu göstermez. Aynı şekilde çok dinlenmesi de bilimsel olarak doğru olduğunu kanıtlamaz. Bilimsel değer ile iletişim başarısı iki farklı ölçüttür.
Başıbüyük'ün güçlü taraflarından biri, karmaşık psikolojik kavramları günlük dile çevirmeye çalışması olarak görülebilir. Fakat popülerleştirme sırasında kaçınılmaz bir risk ortaya çıkar: İnsan davranışı bağlama bağlı ve çok değişken olduğu halde, sosyal medya formatı bazen onu birkaç belirtiye indirgemeye teşvik eder.
Örneğin “iyi çocuk sendromu”, “bağlanma problemi”, “travma”, “duygusal ihmal” veya “sınır problemi” gibi kavramlar kişilerin kendi hayatlarını anlamlandırmasına yardımcı olabilir. Fakat bunların her birinin klinik tanı olmadığını ve bir sosyal medya videosunun klinik değerlendirme yerine geçmeyeceğini hatırlamak gerekir.
Erkekler Veri Odaklı, Kadınlar Empatik midir? Bilim Bu Genellemeyi Destekliyor mu?
Konunun en tartışmalı taraflarından biri burada başlıyor. Erkeklerin daha analitik ve veri odaklı, kadınların ise daha sosyal, empatik ve ilişki odaklı olduğu şeklindeki anlatı günlük hayatta oldukça yaygın. Fakat bilimsel literatür bu ayrımı bu kadar keskin biçimde desteklemiyor.
Janet Hyde'ın “Gender Similarities Hypothesis” çalışması, psikolojik özelliklerin büyük bölümünde kadınlarla erkeklerin birbirlerinden çok daha fazla benzerlik gösterdiğini savunuyor. Hyde, 46 meta-analizi inceleyerek çoğu psikolojik değişkende cinsiyet farklarının küçük olduğunu bildirmişti.
Daha sonra Zell, Krizan ve Teeter'ın 106 meta-analizi ve 386 meta-analitik etkiyi bir araya getiren çalışmasında ortalama mutlak cinsiyet farkı yaklaşık d = 0,21 olarak hesaplandı. Araştırmacılar etkilerin %46'sının küçük, %39'unun ise çok küçük olduğunu bildirdi.
Bu sonuç çok önemli. Çünkü “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kategorik ifadeler, grup ortalamalarını bireylere doğrudan uygulama hatasına yol açabilir.
Empati konusunda ise daha karmaşık bir tablo var. Bazı araştırmalar kadınların özellikle öz-bildirim ölçümlerinde daha yüksek empati puanlarına sahip olabildiğini gösteriyor. Örneğin ergenlerle yapılan boylamsal bir çalışmada kadın katılımcıların duygusal ve bilişsel empati ölçümlerinde daha yüksek sonuçlar verdiği bildirilmiştir.
Ancak empati tek bir beceri değildir. Duygusal empati, bilişsel empati ve prososyal motivasyon birbirinden farklı bileşenlerdir. Güncel bir derleme, gözlenen cinsiyet farklılıklarının erken sosyalleşme, biyolojik gelişim, hormonal faktörler ve sosyal öğrenme gibi birden fazla mekanizmayla ilişkili olabileceğini vurguluyor.
Psikolojiye ilgi duyan biri olarak bir uzmanın yalnızca sosyal medyada ne kadar tanındığına bakmak bana hiçbir zaman yeterli gelmiyor. Asıl merak ettiğim şey şu: Eğitim geçmişi ne? Akademik çalışmaları var mı? Hangi terapi yaklaşımlarını kullanıyor? Söyledikleri bilimsel araştırmalarla ne kadar örtüşüyor? Ve belki de en önemlisi, kamuya açık popüler psikoloji içerikleri ile klinik psikoloji alanındaki bilimsel kanıtlar birbirinden nasıl ayrılmalı?
Merve Başıbüyük hakkında araştırma yaparken tam da bu sorular ortaya çıkıyor. Çünkü kendisi yalnızca psikoterapi alanında çalışan bir klinik psikolog olarak değil; podcast yayıncısı, yazar, konuşmacı ve dijital içerik üreticisi olarak da geniş bir kitleye ulaşıyor. Dolayısıyla onu değerlendirmenin en sağlıklı yolu, yalnızca kişisel görüşlere veya sosyal medya görünürlüğüne bakmak değil; eğitim geçmişini, akademik çalışmasını, çalışma alanlarını ve kullandığı psikolojik kavramları bilimsel literatürle birlikte değerlendirmek.
Merve Başıbüyük'ün Eğitim ve Mesleki Geçmişi
Kamuya açık biyografik bilgilere göre Merve Başıbüyük, İstanbul Bilgi Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Lisans eğitiminin bir bölümünü Almanya'daki Bielefeld Üniversitesi'nde sürdürdüğü, daha sonra New York'ta bir süre yaşadığı ve Türkiye'ye döndükten sonra İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans programını tamamladığı belirtiliyor.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Bir kişinin eğitim özgeçmişi ile bilimsel üretimi aynı şey değildir. Akademik derece, klinik uygulama açısından önemli bir eğitim göstergesidir; ancak belirli bir psikoterapi yönteminin etkili olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bir terapi yaklaşımının bilimsel geçerliliğini değerlendirmek için kontrollü çalışmalar, sistematik derlemeler, meta-analizler ve klinik kılavuzlar gibi daha geniş kanıt kaynaklarına bakmak gerekir.
Başıbüyük'ün akademik geçmişi açısından özellikle dikkat çekici çalışma, 2022 tarihli klinik psikoloji yüksek lisans tezidir. “Yetişkin kronik hastalarda çocukluk çağı travmaları ve psikolojik iyi oluşun incelenmesi” başlıklı çalışmada 343 kişilik bir örneklem kullanılmış; bunların 163'ü çeşitli kronik hastalıkları bulunan kişilerden, 180'i ise sağlıklı gönüllülerden oluşmuştur. Katılımcılara Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği, Psikolojik İyi Oluş Ölçeği ve sosyodemografik bilgi formu uygulanmıştır. Verilerin SPSS üzerinden analiz edildiği bildirilmiştir.
Bu çalışma, Başıbüyük'ün travma ve psikolojik iyi oluş konularına akademik düzeyde de ilgi gösterdiğini ortaya koyması bakımından önemli. Ancak bunun bir yüksek lisans tezi olduğunu ve hakemli bir dergide yayımlanmış bağımsız bir makale ile aynı kanıt düzeyinde değerlendirilmemesi gerektiğini de belirtmek gerekir. Bilimsel okuryazarlığın önemli bir parçası tam olarak bu ayrımı yapabilmektir.
Tez Çalışmasının Bilimsel Açıdan Önemi
Başıbüyük'ün tezinde temel sorulardan biri çocukluk çağı travmaları ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Araştırmanın sonuçlarında çocukluk çağı travmalarının bazı boyutlarının psikolojik iyi oluşu yordadığı; fiziksel ihmal ve cinsel istismar alt boyutlarında gruplar arasında anlamlı farklılıklar bulunduğu bildirilmektedir. Ayrıca cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi ve medeni durum gibi değişkenlerle travma ve psikolojik iyi oluş arasında ilişkiler raporlanmıştır.
Buradaki “yordamak” ifadesinin özellikle altını çizmek gerekiyor. İstatistiksel olarak bir değişkenin diğerini yordaması, otomatik olarak “A kesinlikle B'ye neden olur” anlamına gelmez. Nedensellik iddiası için araştırmanın tasarımı, zaman sıralaması, karıştırıcı değişkenlerin kontrolü ve mümkünse deneysel veya boylamsal kanıtlar önemlidir.
Örneğin çocukluk travması ile yetişkinlikteki psikolojik iyi oluş arasında ilişki bulunması, ekonomik koşullar, mevcut sağlık durumu, sosyal destek, eğitim, aile ilişkileri veya yaşam olaylarının tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez. Psikolojik sonuçlar çoğu zaman tek bir faktörün ürünü değildir.
Bu açıdan Başıbüyük'ün akademik çalışması, onun travma konusuna ilgisini göstermesi açısından değerlidir; ancak tek başına “çocukluk travmaları yetişkinlikte şu sonucu doğurur” şeklinde genellenmiş sonuçlara ulaşmak için yeterli değildir.
Travma Odaklı Çalışma Alanı ve Terapi Yaklaşımları
Başıbüyük'ün kendi mesleki tanıtımında travma bilgili çalışmalara özel önem verdiği ve EMDR, Bilişsel Davranışçı Terapi, Çözüm Odaklı Terapi, Stratejik Aile Terapisi ve somatik yaklaşımları bir araya getiren eklektik bir yaklaşım benimsediği belirtiliyor. Ayrıca farklı uluslararası eğitmenlerden travma, somatik yaklaşım ve ilişkisel süreçler üzerine eğitimler aldığı ifade ediliyor.
Burada “eklektik” yaklaşım kavramı özellikle ilginçtir. Eklektik psikoterapi, tek bir terapi ekolüne bağlı kalmak yerine danışanın ihtiyaçlarına göre farklı teorik ve teknik yaklaşımlardan yararlanmayı ifade eder. Bunun bilimsel açıdan güçlü veya zayıf olmasını belirleyen şey yalnızca kullanılan yöntemlerin sayısı değildir. Esas soru şudur: Hangi danışanda, hangi problem için, hangi yöntemin, hangi mekanizma üzerinden ve hangi kanıta dayanarak kullanıldığı açıklanabiliyor mu?
Örneğin EMDR'nin travma sonrası stres belirtileri üzerindeki etkisine ilişkin önemli miktarda bilimsel literatür bulunmaktadır. Ancak herhangi bir terapi yönteminin kanıtlı olması, her bireyde aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Klinik uygulama kişiselleştirme gerektirir.
Başıbüyük'ün içeriklerinde de bu sınırın zaman zaman açık biçimde çizildiği görülüyor. Örneğin travma üzerine hazırladığı bir içerikte anlatılanların tanı veya tedavi amacı taşımadığını ve kişinin yalnızca içerikten hareketle kendisine teşhis koymaması gerektiğini özellikle belirtiyor.
Bu, dijital ruh sağlığı içerikleri açısından önemli bir etik noktadır.
“Terapist Koltuğu” ve Psikolojinin Geniş Kitlelere Taşınması
Merve Başıbüyük'ün bilinirliğinin önemli bir kısmı “Terapist Koltuğu” podcastinden geliyor. Podcast 2023'ten bu yana yayımlanıyor ve Apple Podcasts üzerinde 170'ten fazla bölüm listeleniyor. Programın açıklamasında travma odaklı çalışan bir terapistin bakış açısından psikoloji, ilişkiler, duygusal süreçler ve insan davranışlarının ele alındığı belirtiliyor.
Burada akademik psikoloji ile popüler psikoloji arasındaki sınır yeniden karşımıza çıkıyor.
Bir podcast bölümünün binlerce veya milyonlarca kişiye ulaşması onun bilimsel olarak yanlış olduğunu göstermez. Aynı şekilde çok dinlenmesi de bilimsel olarak doğru olduğunu kanıtlamaz. Bilimsel değer ile iletişim başarısı iki farklı ölçüttür.
Başıbüyük'ün güçlü taraflarından biri, karmaşık psikolojik kavramları günlük dile çevirmeye çalışması olarak görülebilir. Fakat popülerleştirme sırasında kaçınılmaz bir risk ortaya çıkar: İnsan davranışı bağlama bağlı ve çok değişken olduğu halde, sosyal medya formatı bazen onu birkaç belirtiye indirgemeye teşvik eder.
Örneğin “iyi çocuk sendromu”, “bağlanma problemi”, “travma”, “duygusal ihmal” veya “sınır problemi” gibi kavramlar kişilerin kendi hayatlarını anlamlandırmasına yardımcı olabilir. Fakat bunların her birinin klinik tanı olmadığını ve bir sosyal medya videosunun klinik değerlendirme yerine geçmeyeceğini hatırlamak gerekir.
Erkekler Veri Odaklı, Kadınlar Empatik midir? Bilim Bu Genellemeyi Destekliyor mu?
Konunun en tartışmalı taraflarından biri burada başlıyor. Erkeklerin daha analitik ve veri odaklı, kadınların ise daha sosyal, empatik ve ilişki odaklı olduğu şeklindeki anlatı günlük hayatta oldukça yaygın. Fakat bilimsel literatür bu ayrımı bu kadar keskin biçimde desteklemiyor.
Janet Hyde'ın “Gender Similarities Hypothesis” çalışması, psikolojik özelliklerin büyük bölümünde kadınlarla erkeklerin birbirlerinden çok daha fazla benzerlik gösterdiğini savunuyor. Hyde, 46 meta-analizi inceleyerek çoğu psikolojik değişkende cinsiyet farklarının küçük olduğunu bildirmişti.
Daha sonra Zell, Krizan ve Teeter'ın 106 meta-analizi ve 386 meta-analitik etkiyi bir araya getiren çalışmasında ortalama mutlak cinsiyet farkı yaklaşık d = 0,21 olarak hesaplandı. Araştırmacılar etkilerin %46'sının küçük, %39'unun ise çok küçük olduğunu bildirdi.
Bu sonuç çok önemli. Çünkü “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kategorik ifadeler, grup ortalamalarını bireylere doğrudan uygulama hatasına yol açabilir.
Empati konusunda ise daha karmaşık bir tablo var. Bazı araştırmalar kadınların özellikle öz-bildirim ölçümlerinde daha yüksek empati puanlarına sahip olabildiğini gösteriyor. Örneğin ergenlerle yapılan boylamsal bir çalışmada kadın katılımcıların duygusal ve bilişsel empati ölçümlerinde daha yüksek sonuçlar verdiği bildirilmiştir.
Ancak empati tek bir beceri değildir. Duygusal empati, bilişsel empati ve prososyal motivasyon birbirinden farklı bileşenlerdir. Güncel bir derleme, gözlenen cinsiyet farklılıklarının erken sosyalleşme, biyolojik gelişim, hormonal faktörler ve sosyal öğrenme gibi birden fazla mekanizmayla ilişkili olabileceğini vurguluyor.