Ceren
New member
Sabretmek İçin Ne Yapmalıyım? Sabır Nasıl Geliştirilir?
Sabretmek için ne yapmalıyım? Sabır gerçekten öğrenilebilir mi?
Bazen insanın sabrının taştığı an öyle büyük meseleler olması gerekmiyor. Bir mesajın geç gelmesi, beklediğimiz bir işin sonuçlanmaması, aylardır uğraştığımız bir konunun hâlâ istediğimiz noktaya gelmemesi bile insanı içten içe tüketebiliyor. Hele bir de “Artık daha ne kadar bekleyeceğim?” düşüncesi kafaya yerleşti mi, birkaç dakika bile uzun gelebiliyor.
Benim dikkatimi çeken şey şu: Sabırsızlık çoğu zaman beklemekten değil, beklediğimiz süre üzerinde kontrolümüz olmadığını hissetmekten kaynaklanıyor. İnsan bir sonucu değiştiremiyorsa, zihni sürekli aynı soruya dönüyor: “Ne zaman olacak?”
Bu nedenle sabır bana göre yalnızca “dişini sıkıp dayanmak” değil. Sabır; belirsizlikle yaşayabilmek, duygunun hemen peşinden hareket etmemek, gerektiğinde beklemek ama gerektiğinde de harekete geçebilmek demek.
Üstelik bilimsel araştırmalar da sabrın yalnızca doğuştan gelen değişmez bir karakter özelliği olmadığını gösteren önemli bulgular ortaya koyuyor. İnsanların gelecekte elde edecekleri ödülleri nasıl değerlendirdiği, içinde bulundukları koşullar, alışkanlıkları ve karar verme biçimleri sabır davranışını etkileyebiliyor.
Sabır kavramının tarihsel kökeni: İnsan neden sabretmeyi bir erdem olarak gördü?
Sabır fikri aslında modern psikolojiden çok daha eski. Eski felsefe geleneklerinde insanın kendi dürtülerini yönetebilmesi önemli bir erdem olarak görülüyordu.
Örneğin Stoacılık yaklaşık MÖ 300 civarında Zenon tarafından kuruldu. Stoacı düşüncede insanın hayatında kontrol edebileceği şeylerle kontrol edemeyeceği şeyleri birbirinden ayırması önemliydi.
Burada günümüz insanı için çok değerli bir fikir var: Bir şeyin sonucunu kontrol edemiyorsan, bütün zihinsel enerjini onun üzerinde harcamak zorunda değilsin.
Seneca ve diğer Stoacı düşünürler özellikle öfke, korku ve beklenti gibi duyguların insan davranışını nasıl etkilediği üzerine durmuşlardı. Seneca'nın yaklaşımında sorun yalnızca olayın kendisi değil, insanın olaya verdiği anlamdı.
İslam düşüncesinde de “sabr” kavramı çok merkezi bir yere sahip. Kur'an'da sabır ve namazla yardım istemekten söz edilir; sabır burada yalnızca pasif biçimde beklemek anlamına gelmez, zorluk karşısında dayanma ve kişinin davranışını yönetmesiyle de ilişkilendirilir.
Bence farklı kültürlerin burada buluştuğu ortak nokta oldukça ilginç: Sabır, insanın dış dünyayı tamamen kontrol edemeyeceğini kabul edip kendi davranışlarını yönetebilmesiyle bağlantılı.
Modern psikoloji sabırsızlığı nasıl açıklıyor?
Bilimsel literatürde sabır çoğu zaman “delay discounting”, yani gecikmiş ödülün zihinsel olarak değer kaybetmesi kavramıyla inceleniyor.
Basitçe düşünelim.
Size bugün 1.000 TL veya bir yıl sonra 1.500 TL teklif ediliyor. Matematiksel olarak ikinci seçenek daha fazla para getiriyor. Fakat insan zihni gelecekteki ödülün değerini bugünkü ödülden daha düşük algılayabiliyor.
Davranışsal ekonomi araştırmaları bu mekanizmayı “delay discounting” olarak ele alıyor. İnsanlar gelecekteki kazançları aşırı derecede küçümseyebildiğinde kısa vadeli hazlara yönelmek kolaylaşıyor. Bunun tasarruf, eğitim, beslenme ve başka uzun vadeli kararlarla bağlantısı bulunuyor.
Buradan sabır açısından çok önemli bir sonuç çıkıyor:
Sabırsız insan mutlaka iradesiz insan değildir.
Bazen kişi gelecekteki sonucu zihninde yeterince canlı tutamıyordur.
Örneğin sınava çalışan bir öğrencinin bugün ders çalışmasının ödülü oldukça soyuttur. Buna karşılık telefonla sosyal medyada birkaç dakika geçirmek hemen bir ödül verir.
İşte sabır burada yalnızca “kendime hâkim olacağım” demekle çözülmeyebilir. Çevreyi ve alışkanlıkları da düzenlemek gerekir.
Sabır doğuştan mı gelir, sonradan geliştirilebilir mi?
Bu konuda eski “sabırlı insan” ve “sabırsız insan” ayrımı bana biraz fazla basit geliyor.
Araştırmalar insanların gelecekteki ödülleri değerlendirme biçimlerinin birbirinden ciddi şekilde farklı olabildiğini gösteriyor. Üstelik bu farklılık tek başına zekâ veya klasik kişilik özellikleriyle açıklanamıyor. 1.206 kişinin verilerini inceleyen bir araştırmada gecikmiş ödülleri değerlendirme biçiminin bilişsel yeteneklerden ve kişilik özelliklerinden tamamen türetilemeyeceği görülmüş.
Daha da önemlisi, sabır davranışının değiştirilebileceğine dair araştırmalar var.
2018 tarihli geniş bir sistematik derleme ve meta-analiz, gecikmiş ödüllere yönelik tercihleri değiştirmeyi amaçlayan 92 çalışmayı incelemiş ve farklı yöntemlerin gecikmiş ödülleri tercih etme davranışında azalmalar sağlayabildiğini bildirmiştir. Özellikle geleceği zihinde canlandırmaya dayanan “episodic future thinking” gibi yöntemler dikkat çekmiştir.
Yani “Ben zaten sabırsız biriyim” cümlesini kesin bir kişilik tanımı olarak görmek yerine “Ben bazı durumlarda beklemekte zorlanıyorum” demek daha gerçekçi olabilir.
Bu ikisi arasında ciddi fark var.
İlki değişmez kimlik gibi görünür.
İkincisi üzerinde çalışılabilecek bir davranış biçimidir.
Sabretmek için ilk yapılması gereken şey: Beklemek ile hiçbir şey yapmamak arasındaki farkı anlamak
Bence sabır konusunda en sık yapılan hata burada.
Sabır = hiçbir şey yapmamak değildir.
Bir iş başvurusunun sonucunu bekliyorsanız sabırlı olmak, bütün gün telefonu kontrol etmek değildir. Başka başvurular yapmak, becerilerinizi geliştirmek ve günlük hayatınıza devam etmek sabrın daha sağlıklı biçimidir.
Bir ilişkinizde sorun varsa sabır, karşı tarafın sizi sürekli üzmesine katlanmak anlamına gelmez.
Bir sağlık veya maddi problem varsa sabır, gerekli adımları atmamak değildir.
Dolayısıyla kendime şu soruyu sormak çok işe yarıyor:
“Şu anda kontrol edebildiğim bir şey var mı?”
Varsa yap.
Yoksa sürekli düşünmenin sonucu değiştirme ihtimali oldukça düşüktür.
Bu yaklaşım Stoacı düşüncedeki kontrol alanı fikriyle de örtüşüyor. Stoacıların dayanıklılık anlayışında önemli olan, insanın hangi şeylerin kendi eylemine bağlı olduğunu ayırt edebilmesiydi.
Sabır krizinde 10 dakikalık yöntem: Duyguyu bastırmak yerine ertelemek
Sabırsızlandığınızda hemen karar vermek yerine kendinize 10 dakika vermeyi deneyebilirsiniz.
Örneğin:
“Şimdi cevap vermeyeceğim.”
“Şimdi alışveriş yapmayacağım.”
“Şimdi tartışmayı büyütmeyeceğim.”
“10 dakika sonra tekrar değerlendireceğim.”
Buradaki amaç duyguyu yok etmek değil. Duygu ile davranış arasına küçük bir mesafe koymak.
Bu küçücük mesafe şaşırtıcı derecede önemli olabilir.
Çünkü insan çoğu zaman öfkelendiği için değil, öfkelendiği anda harekete geçtiği için pişman oluyor.
Benzer şekilde bir meta-analizde farklı davranışsal müdahalelerin gecikmiş ödülleri seçme eğilimini azaltabildiği gösterilmişti. Bu da sabrın sadece soyut bir “karakter gücü” olarak değil, davranışsal olarak çalışılabilecek bir alan olduğunu düşündürüyor.
Erkekler ve kadınlar sabra farklı mı yaklaşır?
Burada dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin ifadeler bilimsel açıdan doğru olmaz. İnsanların yetiştirilme biçimleri, kişilikleri, yaşları, kültürleri ve yaşam deneyimleri cinsiyet kategorilerinden çok daha karmaşık bir tablo oluşturabilir.
Bununla birlikte toplumların kadınlara ve erkeklere yüklediği roller bazı farklı bakış açılarını teşvik edebiliyor.
Örneğin bazı erkekler sabır meselesini daha stratejik bir problem gibi ele alabiliyor:
“Bu işin sonucu ne?”
“Beklersem ne kazanacağım?”
“Alternatif planım ne?”
“Ne zaman vazgeçmeliyim?”
Bu yaklaşım özellikle sonuç odaklı yetişmiş kişilerde görülebilir.
Bazı kadınlar ise sabır meselesini ilişkiler ve sosyal destek açısından ele almayı tercih edebilir:
“Bunu kiminle konuşabilirim?”
“Karşımdaki insan ne hissediyor?”
“Bu süreç çevremdeki insanları nasıl etkiliyor?”
“Ben bu dönemde yalnız kalmamalıyım.”
Ancak bunun tersinin de sayısız örneği var. Sonuç odaklı ve stratejik düşünen kadınlar olduğu gibi ilişkisel ve empatik yaklaşan erkekler de var.
Dolayısıyla cinsiyetten çok öğrenilmiş roller ve bireysel farklılıklar üzerinden düşünmek daha sağlıklı.
Hatta ilginç olan şu: Araştırmalar geleceğe dönük özdenetim ile sosyal karar verme arasında bazı ortak bilişsel mekanizmalar bulunduğunu düşündürüyor. Bir araştırmada zamansal kararlar ile sosyal kararların bazı ortak beyin ağlarıyla ilişkili olduğu gösterilmişti.
Bu da sabrın yalnızca “kendimi tutuyorum” meselesi olmadığını düşündürüyor. Başkalarıyla uzun vadeli ilişkiler kurmak da bir tür sabır gerektiriyor.
Sabır ve ekonomi: Para yönetiminde neden bu kadar önemli?
Sabretmek için ne yapmalıyım? Sabır gerçekten öğrenilebilir mi?
Bazen insanın sabrının taştığı an öyle büyük meseleler olması gerekmiyor. Bir mesajın geç gelmesi, beklediğimiz bir işin sonuçlanmaması, aylardır uğraştığımız bir konunun hâlâ istediğimiz noktaya gelmemesi bile insanı içten içe tüketebiliyor. Hele bir de “Artık daha ne kadar bekleyeceğim?” düşüncesi kafaya yerleşti mi, birkaç dakika bile uzun gelebiliyor.
Benim dikkatimi çeken şey şu: Sabırsızlık çoğu zaman beklemekten değil, beklediğimiz süre üzerinde kontrolümüz olmadığını hissetmekten kaynaklanıyor. İnsan bir sonucu değiştiremiyorsa, zihni sürekli aynı soruya dönüyor: “Ne zaman olacak?”
Bu nedenle sabır bana göre yalnızca “dişini sıkıp dayanmak” değil. Sabır; belirsizlikle yaşayabilmek, duygunun hemen peşinden hareket etmemek, gerektiğinde beklemek ama gerektiğinde de harekete geçebilmek demek.
Üstelik bilimsel araştırmalar da sabrın yalnızca doğuştan gelen değişmez bir karakter özelliği olmadığını gösteren önemli bulgular ortaya koyuyor. İnsanların gelecekte elde edecekleri ödülleri nasıl değerlendirdiği, içinde bulundukları koşullar, alışkanlıkları ve karar verme biçimleri sabır davranışını etkileyebiliyor.
Sabır kavramının tarihsel kökeni: İnsan neden sabretmeyi bir erdem olarak gördü?
Sabır fikri aslında modern psikolojiden çok daha eski. Eski felsefe geleneklerinde insanın kendi dürtülerini yönetebilmesi önemli bir erdem olarak görülüyordu.
Örneğin Stoacılık yaklaşık MÖ 300 civarında Zenon tarafından kuruldu. Stoacı düşüncede insanın hayatında kontrol edebileceği şeylerle kontrol edemeyeceği şeyleri birbirinden ayırması önemliydi.
Burada günümüz insanı için çok değerli bir fikir var: Bir şeyin sonucunu kontrol edemiyorsan, bütün zihinsel enerjini onun üzerinde harcamak zorunda değilsin.
Seneca ve diğer Stoacı düşünürler özellikle öfke, korku ve beklenti gibi duyguların insan davranışını nasıl etkilediği üzerine durmuşlardı. Seneca'nın yaklaşımında sorun yalnızca olayın kendisi değil, insanın olaya verdiği anlamdı.
İslam düşüncesinde de “sabr” kavramı çok merkezi bir yere sahip. Kur'an'da sabır ve namazla yardım istemekten söz edilir; sabır burada yalnızca pasif biçimde beklemek anlamına gelmez, zorluk karşısında dayanma ve kişinin davranışını yönetmesiyle de ilişkilendirilir.
Bence farklı kültürlerin burada buluştuğu ortak nokta oldukça ilginç: Sabır, insanın dış dünyayı tamamen kontrol edemeyeceğini kabul edip kendi davranışlarını yönetebilmesiyle bağlantılı.
Modern psikoloji sabırsızlığı nasıl açıklıyor?
Bilimsel literatürde sabır çoğu zaman “delay discounting”, yani gecikmiş ödülün zihinsel olarak değer kaybetmesi kavramıyla inceleniyor.
Basitçe düşünelim.
Size bugün 1.000 TL veya bir yıl sonra 1.500 TL teklif ediliyor. Matematiksel olarak ikinci seçenek daha fazla para getiriyor. Fakat insan zihni gelecekteki ödülün değerini bugünkü ödülden daha düşük algılayabiliyor.
Davranışsal ekonomi araştırmaları bu mekanizmayı “delay discounting” olarak ele alıyor. İnsanlar gelecekteki kazançları aşırı derecede küçümseyebildiğinde kısa vadeli hazlara yönelmek kolaylaşıyor. Bunun tasarruf, eğitim, beslenme ve başka uzun vadeli kararlarla bağlantısı bulunuyor.
Buradan sabır açısından çok önemli bir sonuç çıkıyor:
Sabırsız insan mutlaka iradesiz insan değildir.
Bazen kişi gelecekteki sonucu zihninde yeterince canlı tutamıyordur.
Örneğin sınava çalışan bir öğrencinin bugün ders çalışmasının ödülü oldukça soyuttur. Buna karşılık telefonla sosyal medyada birkaç dakika geçirmek hemen bir ödül verir.
İşte sabır burada yalnızca “kendime hâkim olacağım” demekle çözülmeyebilir. Çevreyi ve alışkanlıkları da düzenlemek gerekir.
Sabır doğuştan mı gelir, sonradan geliştirilebilir mi?
Bu konuda eski “sabırlı insan” ve “sabırsız insan” ayrımı bana biraz fazla basit geliyor.
Araştırmalar insanların gelecekteki ödülleri değerlendirme biçimlerinin birbirinden ciddi şekilde farklı olabildiğini gösteriyor. Üstelik bu farklılık tek başına zekâ veya klasik kişilik özellikleriyle açıklanamıyor. 1.206 kişinin verilerini inceleyen bir araştırmada gecikmiş ödülleri değerlendirme biçiminin bilişsel yeteneklerden ve kişilik özelliklerinden tamamen türetilemeyeceği görülmüş.
Daha da önemlisi, sabır davranışının değiştirilebileceğine dair araştırmalar var.
2018 tarihli geniş bir sistematik derleme ve meta-analiz, gecikmiş ödüllere yönelik tercihleri değiştirmeyi amaçlayan 92 çalışmayı incelemiş ve farklı yöntemlerin gecikmiş ödülleri tercih etme davranışında azalmalar sağlayabildiğini bildirmiştir. Özellikle geleceği zihinde canlandırmaya dayanan “episodic future thinking” gibi yöntemler dikkat çekmiştir.
Yani “Ben zaten sabırsız biriyim” cümlesini kesin bir kişilik tanımı olarak görmek yerine “Ben bazı durumlarda beklemekte zorlanıyorum” demek daha gerçekçi olabilir.
Bu ikisi arasında ciddi fark var.
İlki değişmez kimlik gibi görünür.
İkincisi üzerinde çalışılabilecek bir davranış biçimidir.
Sabretmek için ilk yapılması gereken şey: Beklemek ile hiçbir şey yapmamak arasındaki farkı anlamak
Bence sabır konusunda en sık yapılan hata burada.
Sabır = hiçbir şey yapmamak değildir.
Bir iş başvurusunun sonucunu bekliyorsanız sabırlı olmak, bütün gün telefonu kontrol etmek değildir. Başka başvurular yapmak, becerilerinizi geliştirmek ve günlük hayatınıza devam etmek sabrın daha sağlıklı biçimidir.
Bir ilişkinizde sorun varsa sabır, karşı tarafın sizi sürekli üzmesine katlanmak anlamına gelmez.
Bir sağlık veya maddi problem varsa sabır, gerekli adımları atmamak değildir.
Dolayısıyla kendime şu soruyu sormak çok işe yarıyor:
“Şu anda kontrol edebildiğim bir şey var mı?”
Varsa yap.
Yoksa sürekli düşünmenin sonucu değiştirme ihtimali oldukça düşüktür.
Bu yaklaşım Stoacı düşüncedeki kontrol alanı fikriyle de örtüşüyor. Stoacıların dayanıklılık anlayışında önemli olan, insanın hangi şeylerin kendi eylemine bağlı olduğunu ayırt edebilmesiydi.
Sabır krizinde 10 dakikalık yöntem: Duyguyu bastırmak yerine ertelemek
Sabırsızlandığınızda hemen karar vermek yerine kendinize 10 dakika vermeyi deneyebilirsiniz.
Örneğin:
“Şimdi cevap vermeyeceğim.”
“Şimdi alışveriş yapmayacağım.”
“Şimdi tartışmayı büyütmeyeceğim.”
“10 dakika sonra tekrar değerlendireceğim.”
Buradaki amaç duyguyu yok etmek değil. Duygu ile davranış arasına küçük bir mesafe koymak.
Bu küçücük mesafe şaşırtıcı derecede önemli olabilir.
Çünkü insan çoğu zaman öfkelendiği için değil, öfkelendiği anda harekete geçtiği için pişman oluyor.
Benzer şekilde bir meta-analizde farklı davranışsal müdahalelerin gecikmiş ödülleri seçme eğilimini azaltabildiği gösterilmişti. Bu da sabrın sadece soyut bir “karakter gücü” olarak değil, davranışsal olarak çalışılabilecek bir alan olduğunu düşündürüyor.
Erkekler ve kadınlar sabra farklı mı yaklaşır?
Burada dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin ifadeler bilimsel açıdan doğru olmaz. İnsanların yetiştirilme biçimleri, kişilikleri, yaşları, kültürleri ve yaşam deneyimleri cinsiyet kategorilerinden çok daha karmaşık bir tablo oluşturabilir.
Bununla birlikte toplumların kadınlara ve erkeklere yüklediği roller bazı farklı bakış açılarını teşvik edebiliyor.
Örneğin bazı erkekler sabır meselesini daha stratejik bir problem gibi ele alabiliyor:
“Bu işin sonucu ne?”
“Beklersem ne kazanacağım?”
“Alternatif planım ne?”
“Ne zaman vazgeçmeliyim?”
Bu yaklaşım özellikle sonuç odaklı yetişmiş kişilerde görülebilir.
Bazı kadınlar ise sabır meselesini ilişkiler ve sosyal destek açısından ele almayı tercih edebilir:
“Bunu kiminle konuşabilirim?”
“Karşımdaki insan ne hissediyor?”
“Bu süreç çevremdeki insanları nasıl etkiliyor?”
“Ben bu dönemde yalnız kalmamalıyım.”
Ancak bunun tersinin de sayısız örneği var. Sonuç odaklı ve stratejik düşünen kadınlar olduğu gibi ilişkisel ve empatik yaklaşan erkekler de var.
Dolayısıyla cinsiyetten çok öğrenilmiş roller ve bireysel farklılıklar üzerinden düşünmek daha sağlıklı.
Hatta ilginç olan şu: Araştırmalar geleceğe dönük özdenetim ile sosyal karar verme arasında bazı ortak bilişsel mekanizmalar bulunduğunu düşündürüyor. Bir araştırmada zamansal kararlar ile sosyal kararların bazı ortak beyin ağlarıyla ilişkili olduğu gösterilmişti.
Bu da sabrın yalnızca “kendimi tutuyorum” meselesi olmadığını düşündürüyor. Başkalarıyla uzun vadeli ilişkiler kurmak da bir tür sabır gerektiriyor.
Sabır ve ekonomi: Para yönetiminde neden bu kadar önemli?